Тываның Чазаанга республика Баштыңының чанында Эртем болгаш эртем-техниктиг политика талазы-биле чөвүлелдиң ээлчеглиг хуралының ажылынга киришкен.
Владислав Ховалыг республика 2026 чылда Сибирь регионнарының тургузуп турары эртем-өөредилге кластериниң программазынче киирер технологтуг мурнакчы чорукту хандырар сорулгалыг бодунуң төлевилелдерин болгаш санал-оналдарын ажылдап кылырын демдеглээн.
«Бистиң республикавыстың бурунгаар хөгжүлдезинге эртемденнерниң үлүг-хуузунуң дугайында ажыл-агыйжы чугаа болурунга идегеп тур мен» – деп, Тываның Баштыңы чөвүлелдиң киржикчилеринге дыңнаткан.
ТР-ниң өөредилге сайыдының хүлээлгезин күүседип турар Орлан Соян регионалдыг эртемниң байдалының болгаш ооң республиканың хөгжүлдезинге ооң үлүг-хуузунуң дугайында илеткелди таныштырган. Амгы үеде республикада үш федералдыг, дөрт регионалдыг – чеди эртем болгаш эртем-өөредилге албан черлери бар. Өске чеди албан чери культура болгаш бойдус хайгаарал адырында шинчилелдерни чорудуп турар. 402 кижи эртем шинчилелдери-биле ажылдап турар, оларның 24-ү доктор, 324-ү кандидат эртем аттыг. Эртем ниитилелиниң үштүң бир кезиин 39 хар чедир назы-харлыг шинчилекчилер тургузуп турар.
Яамының дыңнатканы-биле алырга, амгы үеде эртем чадазын чедип алыр дээн кижилерниң хөй кезии гуманитарлыг, бойдус болгаш медицина эртемнериниң тускай мергежилдиглери болур. Тывага чугула херек физика-техниктиг эртемнер, география, геология болгаш минералогия, химия, ветеринария, психология, социология дээн ышкаш адырлар-биле холбашкан эртемденнер каш санныг. Ындыг болзажок, республиканың эртем талазы-биле арга-шинээ регионалдыг хөгжүлдениң элээн хөй айтырыгларын шиитпирлээринге четчир деп эксперттер санап турар.
Сөөлгү беш чылда Тываның эртем адыры күрүне деткимчезиниң ачызында тодаргай чедиишкиннерни чедип алган. Чижээ, эртем-техниктиг хөгжүлдениң эргелеп-башкарылгазының шынары Национал эртем-техниктиг хөгжүлдениң рейтингизинде республика 52-ги черден 38-ки черже көдүрлүп келген. Бедик технологтуг бизнеске таарымчалыг байдалдар талазы-биле Тыва 80-ден 60 дугаар черже көдүрүлген. Хөй акшаландырыышкын негеттинер шинчилел ажылдарынга таарымчалыг байдал тургузарының талазы-биле регионнуң туружу амдыызында турум эвес.
Чамдык бергедээшкиннер турза-даа, эртемденнер регионалдыг эрге-чагырганың болгаш ниитилелдиң деткимчези-биле Тывага эргежок чугула эгелээшкиннерни эгелеп, боттандырарын уламчылап турар. Чижээ, Эртем болгаш техниканың он чылында эртемденнер эртем-нептерелдиг туризм объектилериниң четкизин тургузуп, төөгү болгаш культура тураскаалдары, минералдыг аржааннар, республиканың ооң мурнунда геологтуг ажылдары-биле холбашкан алды маршрутту ажылдап кылган. «Таарымчалыг хоорай хүрээлелин тургузары» программа боттандырылгазы-биле регионнуң найысылалынга уругларның эртем шөлүн бо чылын тудар. «Уругларга эртем» төлевилели боттанып, элээдилерге эртем клувун болгаш математика төптерин ажыткан.
Ол бүгү турза-даа, Тываның хөгжүлдезинге эртем ниитилелиниң киирген үлүг-хуузу оон-даа улуг болуп болур деп, эртемденнер санап турар. Ону чедип алыр дизе, элээн каш мурнады шиитпирлээр айтырыгларны шиитпирлээр херек, бир дугаарында саң-хөө айтырыгларын. Ылаңгыя, республика бюджединден эртемге саң-хөө дузазының хемчээлин улгаттырары чугула. Оон ыңай, шинчилел ажылдарын хандырарынче янзы-бүрү дөстерден – чүгле бюджеттен эвес, а сайгарлыкчылардан, хөй-ниити организацияларындан, янзы-бүрү фондулардан болгаш оон-даа өске үндезиннерден акша-хөреңгини мөөңнээр. Федералдыг грантылар ойнап алган төлевилелдерге магадылалдыг деткимче херек.
Чүгле бо үш хемчег безин шинчилелдерни каш катап деткип болур. Оон өскеде, экономиканың боттуг адырында бүдүрүлгелерге эртем ажылдарын боттандырар ажылчын механизмни хандырыптар болзувусса, ындыг дүүштүрүлге Тываның сонуургалдарынга болгаш ооң чагыгларынга дорт дүүшкен долу эртем-бүдүрүлге кластерин тургузар арганы бээр.
Владислав Ховалыг регионнуң социал-экономиктиг хөгжүлде айтырыгларын шиитпирлээринге үлүг-хуузу дээш эртемденнерге четтиргенин илереткен. Уругларның эртемге, технологияларга болгаш шинчилел ажылдарынга сонуургалды кижизидеринге эртем ниитилелиниң ролюн онзалап демдеглээн.
Регионалдыг эрге-чагырга эртемни моон-даа соңгаар хөгжүдеринге база сонуургалдыг. Ол дээш хөй чүүлдер кылдынган болгаш кылып турар, ынчалза-даа республиканың эртем талазы-биле күчү-күжүн оон-даа беримчелиг ажыглаар дизе, шинчилээшкин ниитилелиниң амыдыралынга Тываның яамыларын болгаш ведомстволарын ажыглаары чугула дээн республика Баштыңының үзел-бодалынга эртемденнер чөпшээрешкен.
Владислав Ховалыг чөвүлел хуралдың төнчүзүнде регионалдыг эртем албан черлерин болгаш ниитизи-биле адырны хөгжүдеринге болгаш быжыглаарынга хамаарыштыр элээн каш тодаргай даалгаларны берген. Чижээ, республиканың чазаа Тываның күрүне университединге «Чурагайлыг малчын» төлевилелди боттандырарынга дузалаар. Экономика яамызы Тываның тывыш төлевилелдеринге геолог тускай мергежилдиглерни адрестиг белеткээр дугайында Новосибирскиниң университеди-биле дугуржулганы чедип алыр. Республиканың Баштыңы регионалдыг бюджеттен акшаландырар эртем-шинчилел ажылдарының даңзызын чаартырын база айыткан.
