Тываның найысылалынга делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганының ажыл-агыйжы программалыг хемчеглери «Сүбедей» спорт комплекизинде база Тываның күрүне университединде ийи шөлге ажылдап турган. Бо хемчег Россия Федерациязының Президент Администрациязының, Сарыг шажын өөредиинге болгаш эртем-шинчилелдерге деткимче фондузунуң база «Росконгресс» фондунуң деткимчези-биле эрткен.
«Субедейге» шуулганның албан езузу-биле ажыдыышкынынга сарыг шажын башкылары, хүрээлер болгаш университеттер төлээлери, Россиядан база даштыкы чурттардан сарыг шажын болгаш эртем организациялары киришкен. Мөргүл езулалы-биле хемчег эгелээн, ооң соонда Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чыылган чонга байыр чедирген.
Россияның Президентизиниң Сибирь федералдыг округта бүрүн эргелиг төлээзиниң оралакчызы Сергей Грызыхин чыылганнарга байыр чедиргеш, делегей чергелиг кады ажылдажылганы болгаш бот-боттарының билчилгезин быжыглаарының чугулазын демдеглеп, делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулган таварыштыр Президент Владимир Путинниң байыр чедириишкинин номчаан.
Россияның Президентизи Россияда Чоннарның чаңгыс деминиң чылында, российжи сарыг шажын төптериниң бирээзи – байлак культуразын болгаш сүлде-сүзүк өнчүзүн камнап кадагалап, өгбелериниң амыдырал-чуртталгазын, езу-чаңчылдарын хүндүлээр кылдыр аныяк-өскенни кижизидип чоруур чер – Тыва Республикада эртип турар шуулганның ужур-утказын демдеглээн.
«Аңгы-аңгы чурттардан келген буддистерниң аразында эштежилгени, ажыл-агыйжы болгаш найыралчы харылзааларны быжыглаары Евразия чоннарының аразында найыралды, бүзүрелди, билчилгени быжыглаарынга бүзүрелдиг үндезин болуп, чаңчылчаан сүлде-сүзүк болгаш мөзү-шынар үнелиг чүүлдерин кадагалап арттырарынга идигни бээр дээрзинге бүзүрээр мен» – деп, Президент бодунуң кыйгырыында киржикчилерге чедиишкиннерни күзээн.
РФ-тиң Чазааның Даргазының оралакчызы Дмитрий Чернышенко Россияның чоннарының чаңгыс демин, демнежилгезин хевирлээринге сарыг шажын, ооң культуразы, ужур-чаңчылдары онзагай рольду ойнап турар деп, күрүне Баштыңының сөстерин шуулганның аалчыларынга видеохарылзаа дамчыштыр дамчыткан.
«Россияның сарыг шажын ниитилели өгбелериниң сүлде-сүзүүн камныг кадагалап, чаңчылчаан мөзү-шынар болгаш өг-бүле ыдыктарын суртаалдап, өөредилге-кижизидилгелиг төлевилелдерни боттандырып турар. Шуулганга бистиң чуртувустуң дугайында оон-даа хөйнү билип, ооң төөгүзүн болгаш культуразын ханы шинчилеп болур силер. Бөгүнде Россия шынчы хөй талалыг делегейни тургузарын болгаш күрүнелер аразында эп-найыралды быжыглаарын доктаамал деткип турар» – деп, оралакчы дарга демдеглээн. Тыва Республиканың Чазаанга болгаш шупту партнерларга хемчегни тергиин эки организастааны дээш өөрүп четтиргенин илереткен.
Шри-Ланка Республиканың сарыг шажын болгаш культура херектериниң талазы-биле сайыт Хинидума Сунил Сеневи, Кыдаттың Буддизм Ассоциациязының бирги оралакчы даргазы, хүндүлүг Цзунсин, Россияның даштыкы херектер сайыдының тускай төлээзи Михаил Мелех, Бутанның Төп хүрээ эргелелиниң делегей чергелиг айтырыглар талазы-биле ниити секретары Угйен Намгель, Бурят Республиканың Баштыңы Алексей Цыденов, Калмык Республиканың Баштыңы Бату Хасиков дээш, шуулганның оон-даа өскелер хүндүлүг аалчылары база киржикчилерге байыр чедирген. Шуулганның делегей харылзаазын сайзырадырынга, культурлуг харылзааларны быжыглаарынга, сарыг шажын өнчү-хөреңгизин кадагалап арттырарынга ужур-утказын демдеглээннер.
Ооң соонда бо чылын «Сарыг шажын культуралар диалогунда: кижи төрелгетенниң келир үези» деп темага пленарлыг хурал болуп эрткен. Аңаа дөрт дискуссия шөлдер ажылдаан: «Сарыг шажын болгаш угаан-медерел», «Сарыг шажын болгаш экология», «Сарыг шажын болгаш национал культураның үнелиг чүүлдери туризм болгаш аалчылар хүлээп алырын хөгжүдер шимчедикчилер», «Чаңчылчаан Сарыг шажын медициназы, интеграция болгаш кады ажылдажылга айтырыглары» дээн ышкаш темаларны аңаа сайгарган.
Оон ыңай «Амгы сарыг шажын: чаңчылдар, чаа чүүлдер» делегей чергелиг эртем шөлүнүң ажылынга «Буддийжи чурттарда сарыг шажын хүрээлерниң архитектурлуг онзагайлары» деп секцияга сарыг шажын хүрээлерниң архитектуразын кадагалап, катап тургузуп, сайзырадып, ооң сүлде-сүзүк культуразынга болгаш культуралар аразында харылзаага ролюн сайгарган.
Шуулганның аалчыларын буддийжи чоннарның төөгүзү болгаш чаңчылдары-биле таныштырар культурлуг хемчеглер ооң-биле чергелештир эртип турар. Кызылга кудумчу культуразының фестивальдары база «Ак алаң-тос дугайында тоолчургу чугаалар», «Россияның музейлер чыындыларындан сарыг шажын тураскаалдары», «Эрмитаж – Тыва: Чиңге-Тей I базырыындан скиф алдын» дээн ышкаш делгелгелер болган. Кежээки үеде хоорайның төп фонтанынга «Байкал, Ангара болгаш Енисей дугайында тоолчургу чугаа» деп чырык-хөгжүмнүг көргүзүгнү, Совет Тываның 5 чылы аттыг стадионга «Көшкүн чоннар өртемчейиниң кавайы» деп улуг хемчээлдиг театржыткан шоуну бараалгаткан.
Кызылга делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганын «Ареал» МКАО, «Тардан Голд» КХН, «Межегей хөмүр» УБ компаниялар деткикчилээн.
